Arkadaşımın kalbi kırık. Sevgilisinden ayrı. Durum kritik... İstanbul'un Sarayburnu'nu ve Boğaz'ı gören bir yerinden, yükseklerden, ışılışıl Anadolu yakasına bakıyor. Önündeki kocaman şarap bardağından bir yudum alıyor. "Adamın sesini duymam bile beni tahrik ediyor" diyor. "Ama bana mesefeli şimdi." İç geçiriyor. "Sanki Cennet hemen orada, uzansan tutabilecek kadar yakın, ama sana yasak.." Saçlarını gözlerine doğru düşürüyor. Yeni kararmış İstanbul'u seyrediyoruz. Susuyoruz. Uzun aramaların ardından bulunmuş bir aşk bu... "Daha önce aşık olduğumu falan sanırdım. Hikayeymiş onlar. Ama işte hep arıyorsun... Hep daha iyisini arıyorsun, daha iyisini bekliyorsun. Bunun için hem fırsat hem de imkan var... O arayış içinde birşeyler yitiriyorsun. En kötüsü, yitridiğinin farkına varmıyorsun -Ta ki gerçek aşk başına gelinceye, neyin ne olduğunu sana hatırlatıncaya kadar." Bana bakıyor. Gözleri yaşlı, pırıl pırıl. "Ne dersin aşk ölüyor mu? Hem de biz farkına varmadan?.."
... Elbette Hayır!...
Onun izni ve isteğiyle daha önce konuştuğumuz bir konudan bahsetmek istiyorum...
Burada çok kısaca değinmiştik; Türkiye'de anlatmak biraz zor olacak belki ama (yukarıda sözünü ettiğim arkadaşım da Türk değil zaten), "Gelişmiş dünya"da 'Fazla Özgürlük' diye çok önemli bir sorun yaşanıyor. -Daha doğrusu, bunun nasıl önemli bir konu olduğunun yeni yeni farkına varılıyor. Geçen yıl yitirdiğimiz Amerikan edebiyatının en büyük yazarlarından David Foster Wallace'ın bu konuda tuğla gibi kalın romanları var. Konu Türkiye'de konuşulmuyor, belki yakın gelecekte de pek konuşulmayacak -fakat bu, Türkiye'nin önemli bir avantajıyla ilgili: Türkiye "geri kalmış" bir ülke!
Gelişmiş ülkelerde (modern anlamda) Özgürlük, bir temel değer ve oralarda yaşayan insanlar için bir zorunluluk haline gelmiş durumda. Yani herkes -kişisel prestij açısından da- özgür olmak zorunda. Modern özgürlüğün karşılığı kantitatif/nicel bir (çokluk) "değer"le ilgili. "Daha çok" diye özetleyebileceğimiz bu anlayış, hiçbirşeyle yetinmeme temel anlayışından yola çıkıyor. "Bunun ne gibi zararı olabilir? Her insan daha fazlasını ister" diyenleri (mesela sonradan görme İslamcıları) duyar gibi oluyorum. Yetinmesini bilmeyen insan (ruhu) hastadır. Bu çok eski bir kural. "İnsan daha fazlasını ister" mantığı, -belli bir tür modern "sınırsızlık"ı anlatması bakımından- sakattır ve genelleştirilemez (yani bugün genel kabul görmesi tarihte çok yeni bir fenomendir) "Sürekli daha fazla" mantığının, bütün kültürlerdeki adı açgözlülüktür, görmemişliktir, çiğliktir, (hatta hırsızlıktır). Ayrıca bu yolla sadece stres sahibi olunduğu ve asla mutlu olunamadığı bilinmektedir. Ama modern yaşam tarzı, etraf ("Komşular, akrabalar ne der?" cinsliği) insanlara -hiçbirşeyle yetinemeyen, hep "daha iyisini" (?!) arayan- bir huzursuzluk türü empoze ediyor. Bu da ilerilik/uygarlık sayılıyor -Tüketim toplumuna uygun bir mantalite. Burada kısaca değineceğimiz sorun, modern tüketim toplumlarına özgü garip bir abartıyla ilgili. Günümüzün "ileri" "modern" insanı, -ona göre- artık hiçbir sınırın olmadığı, her şeyin mümkün göründüğü bir dünyada yaşıyor. Mesela internetin sınırsız iletişimi mümkün kıldığı, sayısız insanla tanışma ihtimali/imkanının olduğu bir dünyada, "ileri" sanılan bu daldan dala atmosferine herkes kendince uyuyor ve yolda bir yerlerde masumiyetini yitirerek düşük modlu bir "aşklar" dünyasında yaşamaya başlıyor. Sevginin tükendiği sınırsız bir dünya! Fakat konumuz kesinlikle aşkla sınırlı değil. İnsanlar, kendi iradeleri tarafından terörize ediliyorlar. İradeleri onlara, "sürekli daha fazla, daha çok" diyor. Daha çok gezmeli, rekorlar kırmalı, daha çok ve derin aşklar yaşamalı, daha fazlasına sahip olmalı, daha pahalı bir arabaya binmeli, bir ev daha satın almalı vs... İşin en öldürücü yanı, bunların mümkün olması! Sistem insanlara, bunlara sahip olabilecekleri imkanlar sunuyor. Mesela orta halli bir Avrupalı, teorik olarak bunların hepsini yapabilir (en azından yapabileceğini düşünebilir) ama bu yolla mutlu olunmadığını çok sonra, ruhunu tüketince anlıyor.
Çokluk anlamında "özgürlük" sonsuz hale geldiği anda yitip gidiyor. Böyle bir "özgürlüğü" taşımak zorunluluğu, özgürlüğü ortadan kaldırıyor. Özgürlük, bir zorunluluk olamaz. Konunun püf noktası da burada.
"Eskiden, bugünkü imkanların onda birine bile sahip değilken mi daha mutluyduk, yoksa şimdi mi mutluyuz?"
Bu soruyu kendine ve etrafına soran herkes, eskiden insanların çok daha mutlu olduklarını, birbirleriyle yarış köpeği gibi yarışmadıkları zamanlarda hem diğerlerine hem kendilerine daha saygılı olduklarını, eskiden mutluluğun daha doğal bir hal olduğunu ve bunun için mutlaka yarışmak/koşturmak gerekmediğini anlıyorlar. Çünkü insanlar belli şeylerle yetinmeyi biliyorlardı. Burada 'tahammül' de devreye giriyor ve 'sorumluluk' ile kardeş olduğunu hemen belli ediyor. Kaldır-at toplumunun damarlara kadar girişmediği zamanlarda insanlar tahammüllüydü, ilk kavgadan itibaren başka sevgili/eş aramıyorlardı. Şimdi aramak/bulmak imkanı çok ve bu da insanları genel bir mutsuzluğa sürüklüyor. Eskilerin 'mantık evliliği'nin Avrupa'da -utandıklarından dikkatli bir şekilde- yeniden konuşulduğunu söylesek, Türkiye'de gülümsemeyle karşılanabilir. Modern anlamda "sınırsız imkanlar/özgürlükler", sınırsız arayışlar/beklemeler anlamına geliyor -o hale geldi- ve insanlar hiçbirşeyle yetinemez oldu. Hergün (reklamlarla da pompalanan) "Ben daha iyisine layığım" mantığı, sadece huzuru ve mutluluğu değil sevgiyi ve aşkı da bitiriyor. Çünkü bu arayış -mantığı gereği- sonsuz. Ve asla tatmin olmuyor.
Tekniğin insanın hayatını kolaylaştırdığı saçmalığı iflas ettiğinde, büyük bir hayal kırıklığı yaşanmıştı. Sınırsız iletişimle artık kimsenin yalnız kalmayacağı teorisi de iflas etti (insanlar daha da yalnızlaştılar) -bir hayal kırıklığı daha. Eski Solcuların bile bel bağladığı (neo) liberal kapitalizmin iflası, bunların üzerine tüy dikti. Artık kimse kapitalizmin geleceğine inanmıyor. Bu da hayal kırıklığı. Modern sanat ve sanatçılık üzerinden mutluluk da tam bir hayal kırıklığı artık. Yok! Galiba tam bir kabus (Sanat diye sergilenen çöpleri -sadece bir kereye mahsus olmak üzere gidin bienallerde falan görün- herkese öneririm. İbret olması için). Şimdi, sistemin sunduğu türden "özgürlüğün" insanları ne hale getirdiği görülüyor. Bu da son hayal kırıklığı. Ama bütün bunlar, sanki insanın modernizm hastalığından uyanıp iyileşmesi için bir tür şok tedavisi gibi... Acı çekiliyor ama boşuna değil bence!..
(Bak böyle teorileri o da biliyor zaten. Onun sevgilisini geri getiremedikten sonra boş laf bunlar!..
Ne yapmalı.. ne yapmalı.. ne yapmalı...)
Bush'un Polonya ve Çek Cumhuriyeti'ne konuşlandırmak istediği 'Füze Kalkanı' projesini rafa kaldırdığı söylenen Obama'nın, daha ucuz ve etkili bir füze kalkanı üzerinde çalıştığı söyleniyor. Aslen gemiler üzerine konuşlandırılacak bu yeni kalkanın kara ayağının Türkiye'ye kurulma fikri, çok tehlikeli.
Şimdi burada alıntıların kaynağını sonraya erteleyerek söylememiz gerekirse: Öznesi Rusya/Çin ve ABD olabilecek bir (petrol) paylaşım savaşının -kehanetlerle de tarif edilen- en büyük felaketinin Polonya ve Çek ülkesinde yaşanabileceği söylenegelir. Çünkü ilk petrol paylaşım operasyonu, yani ABD'nin bahaneyle Irak'ı işgal edişi ve çok uluslu bir Nato gücünün Afganistan'ı kontrol altına alışı vs., başarısızlıkla sonuçlandı. Şimdi ekonomik krizin derinleşmesi halinde, aynı/benzeri "operasyon"u Rusya/Çin'den bekleyebiliriz. Petrol tükeniyor, büyümeye odaklı ekonomilere yetmiyor. Çin, parçalanmadan şimdiki durumunu koruyabilmek ve neoliberalizmin yeni merkezi olarak yaşabilmek için petrolü kontrol etmek zorunda. Rusya ve Hindistan, belki Japonya, Batı'nın dünya hakimiyetine son vermek için, ABD'deki yeni bir ekonomik çöküntüyü, bazı "aktif" girişimler için kullanabilirler.
ABD'nin, Füze kalkanı merkezini Doğu Avrupa'dan Türkiye'ye kaydırılmasını takip edebilecek durum konusunda -hem de İstanbul'dan da bahseden- bir kehanet mevcut. Buraya yazmayacağız. Fakat şu kadarıyla yetinelim: Polonya ve Çek Cumhuriyeti'nin yaşaması muhtemel felaketin bir benzerini Türkiye yaşayabilir. Bir savaş olursa Türkiye, Rusya ile karşı karşıya gelebileceğini, cephe ülke olabileceğini hesaplamalı.
Son zamanda artık bir sır olmaktan çıktığı üzere, Amerikan Doları'ndan yeni bir tür kaçış başlamış bulunuyor. Çinliler, dünyanın en büyük Dolar rezervine sahip ülke olarak, Dolar rezervlerinin en azından bir bölümünü elinden çıkarmak istiyor. Japonya da benzeri bir adım atmak üzere ve Çin ile bir tür AB kurmayı tasarladığına dair işaretler var. Hatta ABD elçiliklerinin Dolar'ı ellerinden çıkartmak üzere bazı ticari girişimleri doğrudan destekledikleri kulislerde konuşuluyor. Artık herkesin aşina olduğu asıl sır şu: Dünya ekonomisinde asıl balon, ABD'nin "Şirketleri kurtarma balonu" her an patlayabilir. Eğer patlarsa, ABD bir anda korkunç bir durumla karşı karşıya kalacak ve tüm dünya ekonomisi etkilenecek. Bu etki, dünya ekonomisinin çökmesine bile neden olabilir. Gazete basar gibi para basan ABD hükümetinin son çaresi, yüzmilyarlarca naylon Doları batık firmalara dağıtmak oldu. Bu paraların bir değeri -yani reel karşılığı- yok. 2007/2008 krizi, reel ekonomiyi fazla etkilememiş, ekonomi yoluna devam etmişti. Fakat son balon patlarsa, bunun reel ekonomiyi doğrudan vuracağı kesin. Hatta, 1970'li yıllardan beri balonlar ve krizler arasına gidip gelen döngünün kırılıp sona ermesi ihtimali de var. Çinliler, Japonlar, Ruslar ve Avrupalılar bunu biliyorlar. Herşey ortada. Kapitalist yoldan bir çare henüz bulunmuş değil. Bulunsa da, çarenin kendini çabucak tüketmesi olası -tıpkı firme kurtarma operasyonlarında olduğu gibi.
Bu arada kimsenin pek dikkatini çekmese de Avrupa'da, orduların iç ayaklanmalara karşı hazırlıklı olmalarını sağlayan bazı yasalar çıkarılıyor. İlk defa Avrupalı bazı genelkurmay başkanlarının seslerini duyuyoruz. Bütün bunlar, 60 yılın ardından ilk olma özelliğine sahip. Türkiye'de, yukarıda sözünü ettiğimiz ihtimallerin bilindiği intibaı bizde mevcut, ama bu ihtimallere karşı ne yapılacağı konusunda tam bir boşluk hüküm sürdüğü görülüyor. Konunun enine boyuna/cidden konuşulduğunu ummak istiyoruz. Bu fırtına öncesi sessizliğini, düşmanlıkları bir kenara bırakmak için kullanmak akıllıca olacaktır. Ama bu durum, AKP iktidarını ilk fırsatta iktidardan indirmek opsiyonunu kesinlikle dışlamamalı. AKP, Türkiye'nin felaketi olabilecek kadar tehlikeli bir tek adam partisi. "Kervan yolda düzülür" mantığıyla "Kürt Sorunu"na yaklaşmak mümkndür (çünkü böyle bir "Sorun" yok. Sorun başka yerde ve eski gaddarlıkların tamiriyle ilgili). Ama önümüzdeki dönemde "Kervan yolda düzülür" mantığıyla çarşıya bile gidilemez. Uyanmak şart. (Uyanmayan kabusla uyanır) Ayrıca basının özgür olması ve konuşması şimdi çok önemli.
ABD, kötü duruma düşmeden önce, yeni bir savaş kışkırtabilir. Hatta bunun için İsrail öncü de olabilir. (İran'ın da savaşa ihtiyacı olabilir) Bir provokasyon derhal cevabını bulacaktır. Çünkü kapitalist çöküntülerden korunmanın son yolu her zaman savaş olmuştur (ama global kapitalist ekonomiyi artık bir dünya savaşı bile kurtaramaz). Türkiye'nin böyle bir atmosferde, bir Nato üyesi olarak müttefiklerinin yanında yeralması elbette doğru bir yaklaşımdır. Ancak fazla angaje olmaması, "savunma" konusunda "merkez ülke" olmaya kesinlikle özenMEmesi, olası bir savaşta hedef olmaması gerekiyor. Hele savaş fırsatçılığına asla kalkışmaması, samimi bir barış ve tarafsızlık politikası geliştirmesi önemli. Stratejik sığlığı kanıtlanmış Neo-Osmanlı opsiyonlarını "değerlendirmeye" kalkarsa mutlaka hedef olacaktır. Onun yerine geleceğin kalitelerini benimseyen bir çekim noktası, bir barış ülkesi olmaya azami çaba harcamalı ve faizci betonarme rantiyecilik başta olmak üzere sırtındaki 60 yıllık Amerikancı Muhafazakar Müteahhitler yükünden mutlaka kurtulmalıdır. Türk halkı bu konuyu ciddiye almazsa, tam bir yıkım yaşayabilir.
Şimdi Türkiye'nin çıkarı, önce iyi bir pragmatik (Bizans) denge politikası uygulamaktan ve her türlü savaştan mutlaka uzak durmaktan, geleceğin kalitelerine (Postkapitalizme, Yüksek insani değerlere, nesnelliğe, yeni enerjilere, çevreciliğe, rantiyecilere dağıtılanları devletleştirmelere/kamulaştırmalara vs.) hızla sarılmaktan geçiyor. Bunun nasıl yapıldığını ilk aşamada Abdülhamit II ve İsmet İnönü'den yeniden öğrenmek, geri kalanı için de bol bol okumak/konuşmak/uygulamak ve bu konularda cesur olmak şart. Türkiye, olası büyük bir savaşı önleyebilecek pozisyonda değil, ama "hiç olmayacak türden" opsiyonları şimdiden cidden gözden geçirmek zorunda. Doğru yönde atılan, geleceğe uygun adımların Türkiye'yi koruduğu/koruyacağı mutlaka görülecektir. Yakın gelecekte Türkiye'nin bu badireyi hafif yaralarla atlatıp, geleceğin yükselen ülkesi olabilmesi galiba buna bağlı.
'Ayrımcılık', bir terim olarak 16'ıncı yüzyıldan beri kullanılıyor (Diskriminierung/discrimination). Bugünkü anlamda kesin tarifinin, 19'uncu yüzyıl sonunda yapıldığını ve Latince 'discriminare' kökünden geldiğini biliyoruz. Türkiye'de 'Mağdur' ve mağduriyet kavramları da, 'negatif anlamda ayrımcılığa uğramış' olanları tarif etmek için kullanılıyor.
Ayrımcılık yapanlara karşı mücadele etmek, mağdurların sesi soluğu olmak ve onların eşitlik talebi için müadele etmek, aynı zamanda bir çağa damgasını vurdu. 'Eşitlik, özgürlük, kardeşlik' sloganı, 1789 Fransız İhtilali'nin olduğu kadar 1917 Ekim Devrimi'nin de temel şiarıydı. Ama ayrımcılık mağdurların iktidarı, hep çok kanlıydı. Fransa'da giyotinle can verenlerin, Sovyetler Birliği'ndeki siyasi 'temizlik'ler sırasında ve Gulaglar'da ölenlerin sayısı milyonlarla ifade ediliyor. 1864'deki intiharına kadar 20 milyon insanın ölümüne neden olan Taiping ayaklanmasının lideri Hong Xiuquan, Mao'nun hayranlık duyduğu 'halk önderleri'nin başında geliyordu. Hong, mağduriyet adına 'Hristiyanlığı yaymak için', Mao da ezilenlerin 'sosyalizmini kurmak için' onmilyonlarca insanın ölümüne neden oldular. 1962'de biten, sadece üç yıl süren 'İleriye Doğru Büyük Atılım' (Da yue jin) döneminde Çin'de 40 milyona yakın insanın öldüğü biliniyor.
Bu gerçeğin diğer yüzü; mağdurların yanında ve onların haklarını savunmak için örgütlü mücadele yürütenlerin, aynı zamanda demokrasilerin kurulmasında ve sağlamlaştırılmasında belirleyici etmen olduklarıdır -tabii iktidara gelmemek ve iktidar olmamak koşuluyla!.. Dünyada 1980'lerin ortasına kadar süren liberal dönemde demokrasinin ve sosyal devletin yükselişini, bu mücadeleye (ve Sosyalist blokla rekabete) borçluyuz. O muhalefetin (ve Sosyalist blok rekabetinin) zayıflayıp ortadan kalkmasıyla birlikte demokrasilerin de bozulmaya başladığına, sosyal devletin neredeyse bittiğine şahit olduk. 'Diskriminere' teriminin tüm modern türevleriyle kariyer yaptığı süre, kapitalist sistemin yaşam süresine tekabül ediyor. Bu dönemde, tarihin en derin sahici mağduriyetleri de ortaya çıktı. Fakat sorunların sosyo-ekonomik boyutunun tamamen gözardı edildiği ve eşitsizlikterin tüm tarihi rekorları kırıp döktüğü neoliberal dönemde aslolan, ekonomi üzerinden değil etnik/dini kimlikler üzerinden konuşmak oldu. Çözümsüzlüklerin nedeni, sorunların ifadesinde kullanılan etnikçi/dinci dilin yetersizliğiydi. Bu dönemin en önemli özelliklerinden biri de yapay mağduriyetler üretilmesiydi.
Tüm gerekçeler bir yana, -mağdur olmak demek, önce, insanın kendini mağdur hissetmesi demektir. Ve mağdurların sözcüsü olabilmek için kültürcü bir dil kullanarak- sanal ayrılıkçılık mağduriyetleri yaratmak gerekebilir. Sonuçta stereo tipler, önyargılar, sosyal ayrımcılık maduriyeti, sosyal psikolojinin ilgi alanına girmektedir ve 'bu alanın en önemli özelliği, değişken ve manipüle edilebilir' olmasıdır (Lars-Eric Petersen, Bernd Six, “Stereotype, Vorurteile und soziale Diskriminierung” 2008). Günümüz dünyasında mağduriyetler yaratmak, siyasi bakımdan avantaj kazandırıyor, çünkü ayrımcılık mağduru olmak, ahlaki bir haklılık zırhına sahip olmak anlamına geliyor ve mağdura siyasi üstünlük sağlıyor. Üstelik bu anlamda mağdurdan yana olmanın 'political correctness' denen, şimdi neoliberalizmin sevdiği bir terim tarafından korunduğu da malum. İlk kez 1793'te bir Amerikan mahkemesinde (bir duruşmada) kullanılan bu terim, şimdinin etnikçi veya dinci yeni muhafazakarları tarafından, genellikle 'çoğunluğun yüksek değerlerine uymak' anlamında kullanılıyor -tabii burada, 'Azınlığın yüksek değerleri mi, yoksa çoğunluğun yüksek değerleri mi daha yüksektir?' diye bir soru da sorulmuyor. Çağdaş düşünürlerden Richard Bernstein 'political correctness' terimini, çoğunluk tiranlığıyla kıyaslıyor ve onu bir faşizm, fundamentalizm türü sayıyor (“The Rising Hegemony of the Politically Correct” New York Times, 27.10.1990).
Günümüzde, sözkonusu çoğunluk yüksek değerlerinden biri de ayrımcılık mağdurlarından yana olmak. Tabii bu olumlu meziyetin sahiden olumlu sayılabilmesi için, o mağdurların ve mağduriyetin gerçek mi yoksa sanal mı olduğuna bakmak önem kazanıyor. Sanal mağduriyetler yaratmak, siyasi getirisi nedeniyle çok önemli. Sanal mağduriyetler yaratmanın en kolay yolu, sosyo-ekonomik gerçekler ötesinde bir dil kullanarak, insanların kendini ayrımcılık mağduru hissetmelerini sağlamak. Ve ikinci aşamada, onlar adına bir 'mağduriyetten kurtulma mücadelesi' yürüten taraf pozisyonuna sahip olmak. Bu sosyopsikolojik denkleme dikkat çeken Rainer Paris, eşitlik idealinin ve teriminin şimdi nasıl kötüye kullanıldığını anlattığı bir makalesinde, 'günümüzün eşitlikçilik takıntısı, bir tür açıkgözlülük/düzenbazlık/sinsilik öğretisi haline gelmiştir' diyor. (“Gleichheit. Ein systematisches Argument”, Merkur dergisi 08.2009)
Tüm eşitlik idealleri bir yana, toplumlarda varolan ve hep varolacak olan türden eşitsizliklerin niteliğine dikkat çekmek, sanal mağduriyetlerin daha kolay anlaşılmasını sağlayabilir. Önemli olan, eşitsizliğin doğal farklılıklardan, mesela yeteneklerin farklılığından, kalıcı/tarihi başarılardan vs. kaynaklanıp kaynaklanmadığıdır. Sağlıklı bir eşitliğin temel taşı, -hukuki eşitlik çerçevesi dahilinde- özgür düşünce ve hareketin bir sonucu olarak kendiliğinden ortaya çıkan doğal eşitsizliklerin uyum içinde bir arada yaşayabilmesidir. Başarılı projeler, genellikle ast/üst ilişkisinin kendiliğinden benimsendiği ve o ölçüde iyi iş bölümünün yapıldığı, başarı ve başarısızlıktan herkesin kendine pay çıkardığı ortamlarda yürür. Gönüllü ön koşul, taraflar arasındaki karşılıklı yakınlık, uyum, saygı ve sevgidir. En iyi örneğini aşk ilişkisinde görebildiğimiz bu tip doğal eşitliklerde, sosyal/mesleki/vs. açıdan eşit olmayan taraflar kendilerini o karşılıklı sevgi atmosferinde eşit hisseder. Bu tip doğal eşitliğin sorgulanması, genellikle aşkı ve sevgiyi de bitiren bir şeydir.
Neoliberalizmin hakim olduğu toplumlardaki yapay mağduriyetler, bu tip mutlu sosyal beraberliklerdeki -o zamana dek hiç sorun edilmemiş- çeşitli konuların subjektif/öznel eşitsizlikler üzerinden sorgulanması sonucu, doğal eşitlik ve sevgi ortamını bozar. Bu sosyopsikolojik atmosfer, hayatın tadını kaçırır, toplumda kesimler arasında karşılıklı güvensizlik ve kuşkuyu artırır. Daha önemlisi, toplumda sanal etnik/dini kimliklerin sanal mağduriyeti üzerinden ürtetilen kutuplaşmalara neden olur. Sonuç, bir tür 'toplumsal zehirlenme' durumudur. (age.) Böyle bir atmosferin -mağdurlar dahil- hiç kimseye yararı olmadığı bir yana; sosyal birlikteliği ve ortak yanları öne çıkarmadan, her alanda sürekli eşitlik/eşitsizlik hesabı kitabı yapan, her pozisyonu kendi sanal mağduriyeti üzerinden değerlendirip sorgulayanların, tatmin ve mutlu olmaları da oldukça zordur.
Peki neoliberal dönemin gerçek mağduriyetleri ile sanal mağduriyetleri arasındaki fark nedir? Neoliberal dönem mağdurları, ancak derin sosyo-ekonomik farklılıklar üzerinden tanımlanabilirler ve bu tanımların etnik/dini bileşeni oldukça önemsiz görünmektedir. Tek önemli yanı, bu sorunların, etnik/dini kimlik diliyle ifade edilmeye çalışılmasından gelmektedir. Burada önemli bir yanılsama ve hayata bakışla ilgili bir sorun yattığı da söylenebilir. Sanal mağduriyet, subjektif/öznel önceliklere göre belirlenmektedir. İnsanlar ve sosyal gruplar arasında, bireysel/kitlesel başarıları, yetenekleri, becerileri vs. ilgilendiren farklılıklar her zaman vardı, şimdi de var, gelecekte de olacaktır. Her toplumun -bu doğal/özgür eşitsizlikler üzerinden ortaya çıkmış- bir eliti bulunur (veya, uygar bir ülke olabilmesi için bulunmalıdır). Ve bu elit her zaman bir azınlıktır. Bu konu, doğal eşitsizliğin bir sonucudur.
Günümüzün modern toplumunda elit, üç ana başlık altında değerlendirilebilir: Siyasi elit, ekonomi/mülkiyet eliti, eğitimli/yaratıcı elit. Bunlardan üçüncüsü, en önemli elit çevredir, çünkü hem elit olmayan kesimle doğrudan ilişkilidir, hem de en kalabalık elit grubudur. En büyük firmaların bile borsa üzerinden birçok sahibinin olduğu bir dünyada; eğitimleri, kişisel yüksek becerileri, yetenekleri, yaratıcılıkları sonucu elit olmuş bu kesim, günümüz toplumlarının asıl elit sınıfı haline gelmiştir (Bildungsbürgertum/educated class). Bu durum Türkiye'de de farklı değil. Neoliberal dönemin sanal 'ayrımcılık mağduru' kesimleri, elitlerin yeteneğine/kapasitesine sahip olmadan, elitlerle eşitlik taleb eden özgün bir pozisyona sahip görünüyor. Rainer Paris, neoliberal dönemin bu karmaşık ve sağlıksız yaklaşımının nedenini, kendini ayrımcılık mağduru sayanların yanlış karşılaştırma yöntemine dayandırıyor.
İnsanların kendilerini diğerleriyle kıyaslamasından daha doğal birşey olamaz. Ama sağlıklı karşılaştırma anlık bir olaydır ve kendini -aynı ortamda- ondan üstün olanla kıyaslamaktır. Sağlıksız karşılaştırma ise, kendini, -başka ortamdaki- benzeri mağdurlarla kıyaslıyor. Ve 'o şu kazanımlara sahip olmuş, ben de olayım' mantığıyla hareket ediyor. Bu yaklaşım türü, kendi gerçeğinden kopuk bir sanal atmosfer yaratılmasına katkıda bulunuyor. Sanal mağduriyetler üreten yanlış kıyaslama, sanal olduğu için kendini pekiştirmek zorundadır. Ancak o zaman kalıcı olabilir ve bu nedenle duygusal/emosyanal bir yanı vardır. Gareze varan saldırgan bir kıskançlık benimseyerek, Alman filozof Max Scheller'in değimiyle bir halk kesiminin veya elitin varlığını bile kıskanabilecek 'Varoluşsal kıskançlık' noktasına kadar gelebilir (age.). Burada Scheller'in dikkat çektiği kıskançlık, mesela elitin sahip olduğu etkiyi/mülkiyeti/yeteneği/iktidarı kıskanmanın çok ötesindedir ve doğrudan onun varoluşunu kıskanmak durumudur. Sanal ayrımcılık mağduru, bu noktadan sonra, elit karşısındaki doğal yeteneksizliğinin/aciziyetinin onu huzursuz eden 'desteğini' de alarak, pozisyonunu pekiştirmek amacıyla kutuplaşma üretir. Kuruplaşmanın en 'rahat' tarafı, birçok konuyu tartışma dışına çıkararak otomatikleştirmesi ve duygusal yan için malzeme sunabilmesidir. Böylece, sanal mağduriyet psikolojisinin can verdiği en tehlikeli ve en huzursuz edici duygusal ortam da ortaya çıkar. Bu ortamın adı, 'Onun mutsuzluğu, benim mutluluğum' ortamıdır.2008 ekonomik kriziyle birlikte başlayan dönemde, neoliberalizmin etkisini hızla yitirdiği görülüyor. Yani paradigma değişikliğinin, sanal mağduriyetleri de etkilediği açık. Etnik/dini kimlikleri esas alan 'sorun'ların kendiliğinden çözüm yoluna girmesi eğilimi de bunun bir işareti. Şimdi asıl sorun, galiba bu 'sorunlar'ı, etnik/dini sorun diliyle konuşmaya son vermek ve yeni bir dil bulmakla ilgilidir. Sanal etnik/dini mağduriyet dili, herşeyi kendi diliyle ifade etmek ister. Ama böyle sorunları çözmek için önce bu dille konuşmaya son vermek gerekir. Toplumsal zehirlenmeyi engellemenin ikinci ve daha önemli koşulu, toplumu birarada tutan sevgi ortamını korumak olmalıdır. Mesela toplumda en derin ortak noktalara kadar inerek oralarda bile kim ne kadar Kürt ne kadar Türk, aralarında ne hak/hukuk farkı var, ne kadar eşitler diye soran etnikçi bir dille, sevgi ortamı kurmak mümkün değildir.
Zaman, çok hızlı ilerliyor. Yeni zaman kalitesinin, önemli bir olayla, 22 Temmuz Çarşamba günü, 21'inci yüzyıl boyunca yaşanacak 6 dakika 39 saniyelik en uzun Güneş tutulmasıyla başladığından bahsetmiştik. Onu 1 Ağustosta ikinci bir güneş tutulması izledi. Ardından Türkiye'de "Kürt açılımı" geldi. Bu konudaki barışma ve sorunu aşma isteğinin sonuna kadar desteklenmesi gerektiği konusu saklı kalmak koşuluyla, konunun PKK ve etnik kimlikçilik yörüngesinden çıkarılmasının önemini vurgulayalım. Gelişmeler, tahminlerden daha hızlı ilerliyor. Önemli olduğu için yineleyelim: Geçen yıl başlayan ve sonbaharda bir yılını dolduracak olan global ekonomik krizin düzelmeyip yeni bir aşamaya doğru ilerleyeceği ihtimali var. Ardından bütün dünyada patlayıcı bir atmosferin ortaya çıkabileceğini söylemek mümkün. "Umarız öyle olmaz" saçmalığının ve "Aman insanlar üzülmesin" polyannacılığının lüzumu yok. Artık biraz üzülsünler, üzülmeliler ve uyanmalılar...
Ekim 2008, -krizin başlangıcı- dünya tarihinde önemli bir dönüm noktasıydı. Ekonomik krizin bütün dünya ekonomisini vurduğu, yeni bir paradigma değişikliğinin yaşandığı önemli bir tarihti. Mart 2009'dan itibaren ekonomi alanında belli bir düzelme görüldü, hatta bazı ekonomistler krizin dibi görüp yükselişin başladığını dahi söylediler. Fakat dünya ekonomisi, o günden beri bir spekülasyon balonunun üzerinde oturuyor. Şimdi bu balonun patlama ihtimalinin yüksek olacağı bir döneme yaklaşıyoruz. Ağustos sonu ile Kasım arasındaki dönemde dünya ekonomisinde yeni bir kuvvetli düşüş olabilir. 60 Milyar Dolarlık bir bütçe açığının üzerinde oturan bir ülke için önemli bir durum olmalı. Bunun Türkiye ve reel kapitalist dünya için hiç de olumlu bir işaret olmadığı kesin -tam tersine. Anlaşıldığı kadarıyla 2009 sonunda dünyada, bugünkü neoliberal reel kapitalizmle yola devam etmenin imkansızlığı, sadece bazı entelektüeller değil, artık geniş kitleler tarafından da görülebilecek. Bunun bir "Temizlenme/Arınma" süreci olduğunu da hiç unutmamak gerek. 2010'un ilk yarısında gelebilecek ikinci bir darbe ile birlikte, 2024'de sona erecek Sürecin ilk ağır vuruşu yolda gibi . Sürecin sonunda, Dünya finas sistemi bugünkünden tamamen değişmiş olacağından (veya -bugünkü anlamda- ortadan kalkmış olabileceğinden), 2010'da dünyada köklü reformların başlangıç tarihi yaşanabilir, veya bunun ilk fundamental adımları atılabilir. Türkiye, ekonomik sarsıntılara bir yere kadar karşı koyabiliyor, banka sistemi eskisinden daha güçlü. Ama önümüzdeki zaman kalitesi, bu gücü aşabilir -ve buna karşı (özellikle ekonomi alanında) tam bir "Saldım çayıra Mevlam kayıra" mantalitesi hüküm sürüyor. Bu kez Mevlam kayırmayabilir!
Bu dönemin Türkiye'yi ve basını ilgilendirecek yanlarından birinin de; bir çok gizli-kapaklı olayın açığa çıkması olabileceğini söylemiştik. Dönemin kalitesi, gücü/iktidarı/hukuku kötüye kullananların açığa düşeceği bir döneme işaret ediyor.
Bir sonraki -2010'daki- Güneş tutulmasına kadar sürecek olan bu dönemde, dünyanın çehresinin önemli ölçüde değişmesi için ilk tetikleyici olaylar veya ilk önemli, tayin edici adımlar atılmış olabilir. "Kürt sorununun çözümü" tartışmalarını -şimdilik pek doğru kulvarda ilerlememekle birlikte- bu bağlamda değerlendirmek mümkün. Yerel ve global finans sistemlerindeki dalgalanmalar ise, miyop ekonomistlerin ülkeyi fena halde yanıltmasına neden olabilir. Çünkü bu dönemin başında kısa bir ekonomik düzelme, borsalarda yükselme görülebilir. Ardından düşüşlerin olması muhtemel. Buna galiba dikkat etmek ve yükselmeleri dikkatle izlemek gerekiyor.
ABD'nin bütçe açığı 1000 Milyar Doları aşmış durumda. Bugünün en saçma ve tehlikeli durumu, devletlerin -bütün bu borçlanmaların sonları olabileceğini bile bile- yeniden borçlanmak zorunda kalmalarıdır. Neoliberalizmin sınırları dahilinde başka bir çözüm bulmak zor. Bu nedenle neoliberalizmin dışında çözümler aramak şart. Neoliberal iktidarlardan acilen kurtulmak istemek, biraz da bunun için önemli. Onların alternatif arayışları, oldukça kısıtlı bir alana sıkışmış görünüyor. Türkiye'de Hükümetin bu alanda hiçbir şey yapmaması, çok daha vahim elbette. "Neoliberal Zorunluluk" sarmalı, devletleri bataklığa ve iflasa sürükleyebilir. Bütçe açığı hızı rekorlar kıran Türkiye de tehlike altındaki ülkelerden biri. Gazete başlıklarına çıkan o bütçe açığı sayılarının ne anlama geldiğini, halk sonbaharda ve gelecek yılın baharından itibaren acı bir şekilde anlayabilir.
Bu zaman kalitesinin diğer önemli konusu, devletlerin/ülkelerin iflası ihtimaliyle ilgili demiştik. İzlanda'nın ardından iflas etme ihtimali yüksek ülkelerin Yunanistan, Portekiz, İralnda, İspanya, Letonya ve ABD'nin Kaliforniya eyaleti olduğuna dikkat çekmiştik. Türkiye de tehlike altındaki ülkelerden biri, ama henüz bu ülkeler kadar zorda değil. Dünyada başta devlet kağıtlarının tehdit altına girdiği bu dönemde, devlet tahvilleri üzerinden tehlikeli yaşayan ülkelerin başında ABD ve İngiltere geliyor. Sistemin bir sonraki dönemde çökmesi halinde, dünyadaki Anglosakson hegemonyası kesin bir şekilde sone erebilir. Burada, İran dini lideri Hameney'in yaptığı "Mehdi geliyor" açıklaması dikkate alınmak zorunda. Bütün İslam ülkelerinin ordularının birleştirilmesini öneriyor Hameney. Hedefi de açık: ABD ve İsrail...
Bu ifade biçimi, dil ve mantalite bakımından fana halde Türkiye'deki "Kürt açılımı" söylemine benziyor. Ortak yanları şu: Evet, ortada bir sorun var, ama bu sorun ne etnik, ne de tek tek ülkelerle ilgili. Dolaylı olarak elbette Kürtlerle, ABD ve İsrail'le DE ilgili olmakla birlikte, sorunun özü onlar değil. Türkiye'deki bölgeler ve zümreler arası uçurumun (Kürtlerin yadsınmasından doğan eski sorunlardan yola çıkarak) -etnik bir dille- "Kürt sorunu" ilan edilmesi nasıl birilerinin kolayına geliyorsa, "ABD ve İsrail'e karşı savaş" demek de -aynı kafadaki- başka birilerinin kolayına geliyor... Bunun nereye varabileceğinden da haberleri yok: Yeni bir Dünya Savaşı'na... (Tabii günümüz koşullarında olabilecek bir Dünya savaşının yanında Birinci ve İkinci Dünya Savaşı'nın Bodrum tatili gibi kalacağını da söylemek lazım!)
Bu mantığa ve dile dikkat. Böyle iyi savaş olur, ama çözüm falan olmaz. Ve bu söylemi kullananlar sonunda yenilirler. (Yalnız işin daha da tehlikeli yanı, başında "yeniyor" gibi görünmeleri olabilir ve bütün İslamcı sazanlar da zil takıp oynar. O "moral"le Türkiye'ye Cehennem'i davet edebilirler). Sistemin elbette ABD ve İsrail gibi merkezleri vardır, fakat konuyu -hele bundan sonra- coğrafi ve tek tek ulusdevletler bazında ele almak çok yanıltıcı ve çok tehlikeli olabilir. Ayrıca İran, muhalefetin yükselen tehdidi altında. Sürecin sonunda İslamcı rejimin İran'da barınamayacağını belirtmiştik. İran biraz da bu nedenle savaş istiyor olabilir.
2009 sonunda kitlesel eylemler artıp, muhalefetin dozu, şimdiye dek olmadığı kadar şiddetlenebilir. İran ve Türkiye'de muhalefetin yükselişi, beklenen bir durum. Yeni trend, 2024'e kadarki dönemde "işini bilen vasat adamın kesin sonu" diye özetlenebilir. Çünkü idare-i maslahatçılıktan ve sığ bildik yöneticilik'ten çok daha fazlası gerekiyor bu dönemde. Bu şuna benziyor: Artık, önceki liberal/neoliberal yöneticilerden devralınmış malum kurallar ötesinde ve klasik vasat "muteber adam/aydın" olmak ötesinde özellikler gerekiyor. Kısaca, (mesela İslamcılarda) bulunmayan sahici kalitelere ihtiyaç var. Bu kaliteler: Özgür düşünce, çok yönlü yaratıcılık ve dünyayı iyi takip edip derinlemesine anlayabilen, analiz edebilen çok yönlü idrak kapasitesi... Yeni trend, aynı zamanda Anadolu'nun renkli ve yaratıcı uygarlık atmosferine uygun yeni bir demokrasi türünü de ortaya çıkarabilir. Yeniden konuşulmaya başlanan "Kürt Sorunu" teranesinin sahici mecraına oturtulup bu yeni demokrasi idealine bağlanması, tam bir başarı olur. Yeni demokrasi türünün (ki şimdilik adına 'demokrasi' demekle yetiniyoruz); ne Kemalist otokratik demokrasiyle, ne Menderes-Demirel liberal demokrasisiyle, ne de ANAP-AKP neoliberal post-demokrasisiyle alakası olabilir. Yeni demokrasi fikrinin ilk önemli nüveleri, bu dönemde ortaya çıkabilir.
Türkiye'nin etrafında olması muhtemel dört önemli olaydan birini yeniden ele alacak olursak:
Kuzey Irak'daki Kürt varlığı, ABD'nin bölgeden çekilmesinden sonra, Araplar tarafından fena halde hırpalanabilir demiştik. Bu ihtimal, giderek yükseliyor. Türkiye'nin, Kürtler nedeniyle Araplarla savaşMAması, Kürt-Arap düşmanlığını Türkiye'ye taşıMAması önemli. "Kürt Sorunu"nun aceleye getirilmesi "isteği", biraz da bu nedenle (ve Amerikalıların isteğiyle) gündeme gelmiş olmalı. Kürtler, ABD'nin Irak işgali sırasında sadece Arapların değil, Ortadoğu'da ve Dünya'da çok daha geniş bir kesimin düşmanlığını kazandılar. Bu günleri düşünmeleri gerekiyordu. Kürtlere karşı olabilecek muhtemel olaylar kısmen duruluncaya kadar Türkiye hem çatışmanın dışında durmalı, hem de Kürtlerin tek hamisi rolüne soyunmamalı -dikkatli olmalı. Neoliberal dönemin "Kürt Sorunu"nun, 1991'den beri ABD'nin iki Irak saldırısı ve Irak işgalinin 'Yan ürünü' olduğu unutulmamalı. Şimdi bu dönem (ve "Kürt Sorunu" teranesi, tıpkı "Ermeni Sorunu" gibi sona ermektedir). Bu nedenle, aceleye gerek yok. İran'ın son çıkışları, patlayıcı atmosferin şimdiden (biz yıl sonuna doğru bekliyorduk) etkimeye başladığını gösteriyor. Kürtlerin Türkiye ile birleşmesi, ancak Ortadoğu'daki onlara karşı düşmanlığın kısmen durulmasınan sonra olabilir. İslamcılara ve onların stratejik sığlık uzmanı Ahmet Davudoğlu'na uyup, Türkiye'yi "global aktör" varsayan teorilere "uygun" tavırlarla Ortadoğu'da Osmanlı emelleri beslemek Türkiye'yi oradaki bataklığa çekebilir. Kendini Osmanlı sanan AKP/Erdoğan'ın dış politikaları, şimdi çok daha tehlikeli olabilir. İran ise, oldukça tehlikeli bir dönemin eşiğinde. Şu andaki tavrına "Müslüman kardeşlerimiz" hamasetiyle yaklaşmak ve İslamcı İran rejimini desteklemek, Türkiye için de tehlikeli. 2010 Mart ortasına kadar İran'da herşey olabilir -İran da, bu tehlikeli durumu atlatmak için her şeyi yapabilir. Buna, İsrail'e saldırmak da dahildir.
Dünyada bir devir sona eriyor. Türkiye'nin, yeni devrin yükselen yıldızı olabilmesi için, bugünün yanlış hesap edilmiş stratejik derinliksiz yayılmacı dış politika heveslerini bir kenara bırakmasında fayda var. Kong Fuzi şöyle der: "Çok güzel bir kuş bulup, ona sahip olmak istersen, bırak uçup gitsin. Geri dönerse senindir. Dönmezse hiç senin olmamıştır."
Kurulan Birliklerin en sağlamı, gönüllü olanlardır. Türkiye, bu süreci, insanların gönüllü olarak birlikte olmak isteyeceği bir çekim merkezi olmaya çalışmak için kullanmalı. Bunun için geleceğin kalitesine uygun alternatifler ve onlara uygun bir elit yaratmalı, Türkiye'yi; kendine her alanda fazlasıyla yeten, örnek bir yer haline getirmeli -bunun opsiyonlarını şimdiden cidden oluşturmaya çalışmalı.
Bugünün dünyasında parsa kapmaya çalışmanın artık pek bir anlamı yok. Bu, biten bir dünyadır. Biten bir dünyanın eski "jeostratejik!" çılgınlıklarına kapılMAmak, önümüzdeki dönemin en zor sınavlarından biri olacaktır. Yeni normlar koyan, özgüvenli bağımsız bir yaklaşım, geleceğin yükselen yıldızı olabilmenin de anahtarıdır. Bunun dışında da yollar var elbet. Bu yollar, ölümle kanser arasında bir seçim yapmak şeklinde özetlenebilir. Bunlardan biri, "fırsattır" deyip İttihatçılar gibi bir savaş kumarı oynamaktır -ki Ahmet Davutoğlunun defolu stratejik sığlığı ve cahil İslamcılar, buna uygun!- Oyunu oynayıp tam bir yıkım yaşamak ve Osmanlıdan beter olmak mümkün; veya kanseri seçip, şimdiki gibi Avrupa'dan Amerika'dan gecikmeli kopyalar çekerek, daha uzun sürecek bir yıkım yaşamak da mümkün. Yok biz almayalım!
20'inci yüzyıl normlarına uygun her emperyal/hegemonyacı insiyatif yenilgiye mahkumdur -çünkü bu "jeolojik/jeostratejik" zift mantığına can veren fosil enerji kaynakları sistemi mecburen terkedilecektir ve üstelik para ve ücretli iş sistemi de kökten değişmek zorunda kalacaktır. Ama (sonraki aşamada) galiba en önemli değişiklik; duyup/okuduğu her bi boka inanan, bir tek kendi iç sesine inanmayan sözel insan modelinin -dünyaya hakim tür olarak- tedavülden kalkacak olmasıdır.
Çokluk anlamında "özgürlük" sonsuz hale geldiği anda yitip gidiyor. Böyle bir "özgürlüğü" taşımak zorunluluğu, özgürlüğü ortadan kaldırıyor. Özgürlük, bir zorunluluk olamaz. Konunun püf noktası da burada.
