Demokrasilerin fena halde aşındığını ve etkilerini giderek kaybettiklerini söyleyenlerin sayısı giderek artıyor. ‘Sahici Demokrasi’ sayılan ülkeler de popülizmlerin tehditi altında yaşıyor. Konuyu biraz daha netleştirmek adına, örnek demokrasilerin özelliklerine bakalım. İsveçli V-Dem Enstitüsü (Varieties of Democracy), sadece 29 ülkeyi, demokrasinin en üst kategorisi saydığı ‘Liberal Demokrasi’lere sayıyor. Bu ülkeler; Danimarka, Estonya, İsviçre, İsveç, Norveç, İrlanda, Çekya, Belçika, Lüksemburg, Finlandiya, İzlanda, Avusturya, Almanya, Letonya, Birleşik Krallık, Portekiz, İspanya, Hollanda, Fransa. Hepsi Avrupa’da olan bu üşlelerin dışında da ‘Liberal Demokrasi’ler var. Bunlar, Okyanusya’daki Avustralya, Yeni Zelanda, Amerika kıtasındaki Kanada, Uruguay, Şili (ABD’nin artık gri alanda yer aldığını söyleyelim). V-Dem enstitüsünün kriterlerine göre Güney Kore ve Japonya da artık ‘Liberal Demokrasi’ sayılmıyorlar. Sadece onlar değil, kriterleri önemli ölçüde yerine getiren bazı ülkeler de küme düşmüş. Mesela Malaysiya, önemli ölçüde puan kaybetmiş, Singapur, Endonezya, Filipinlker, Tayland da. Artık Japonya ve Kore de bu ülkeler gibi “Seçimli Demokrasiler” sayılıyorlar (Electoral Democracy). Bu demokrasi türünde, ülkeler seçim sonuçlarını kabul eden hükümetler tarafından yönetiliyorlar, ama bu hükümetlerin kurallara uymama ihtimalleri var.
Norveç’i bir numaralı demokrasi ülkesi ilan eden, iki numaraya Yeni Zelanda’yı, üç numaraya Finlandiya’yı koyan, demokrasileri ölçüp biçen ve sınıflandıran İsveçli enstitünün ‘Liberal Demokrasi’ kriterleri neler?
Bu kriterleri Türkiye’de herkes biliyor: İyi işleyen hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı, azınlıkların korunması. Bunların dışında, çoğunluk baskısının ve devlet baskısının olmaması, temel hak ve özgürlüklerin (özellikle ifade ve örgütlenme özgürlüğü) ve kanun önünde eşitliğe dikkat edilmesi, demokrasi kalitesini belirliyor. Ekonomik eşitsizliklerin, yasa önünde de eşitsizliğe dönüşmemesine dikkat ediliyor. Enstitü, son yıllarda otoriterleşmenin arttığını, 45 ülkenin demokrasiyken otoriter ülkelere dönüştüğüne dikkat çekiyor. Dünya nüfusunun sadece yüzde 12’si ‘Liberal Demokrasi’lerde yaşıyor. Bu oran, son 50 yılın en düşük oranı.
İsveçlilerin kriterlerine göre, bu 29 liberal demokrasi dışında bir de ‘Seçim Demokrasileri’ var. 59 ülke bu kategoride değerlendiriliyor. Hepsi birlikte 88 ülke iyi veya kötü bir demokratik ülkede yaşarken, demokratik kriterlere göre 91 ülkenin vatandaşları demokrasi değil otokrasilerde yaşıyorlar. V-Dem enstitüsünün kriterlerine göre Türkiye, ne liberal demokrasi ne de seçimli demokrasi; ‘Seçimli Otokrasi’. Freedom House da Türkiye’ye yüz üzerinden 33 puan vererek “özgür olmayan ülke” sayıyor. Seçimlerin yapılıyor olmasına rağmen diğer kriterlerin önemli ölçüde geriye gittiği tesbiti yapılıyor.
Bu yazının konusu, hangi ülkelerin daha çok, hangilerinin daha az demokratik oldukları ötesi bir yerden başlıyor, o da, demokrasilerin bozulması ve demokratik ülkelerin sayısının azalması, zira liberal demokrasilerin irtifa kaybetmelerinin kapitalist sistemle ilgili nedeni ve dinamiği. Bunları anlarsak, dejenerasyonun -bazılarının sandığı gibi- sadece “iyi niyetle” ve “liyakatli iyi yönetim”le durdurulabileceğini, ama aşılmasının kolay olmayacağını da anlayabiliriz. Hem demokrasilerin azalmasından bahsediyoruz ama sadece kötü haberler yok. Popülizmle yaşarken, bazı ülkelerde iyileşmeler de oldu, mesela Polonya’da, Brazilya’da ve Zambia’da. Ama genel trendin bozulma/dejenerasyon istikametinde aynı hızla ilerlemesini önlemek için, demokrasinin ekonomi ile bağlantısını da iyi anlamak zorundayız. Demokrasileri otokrasilere çevirme girişimlerinin giderek daha başarısız olmaya başladıkları görülüyor, halklar demokrasi istiyor. Demokrasi yokluğundan yakınarak göç ettikleri, sığındıkları ülkelerin tamamı, yukarıda ‘Liberal Demokrasiler’ diye tarif edilmiş ülkeler.
Kapitalizm tarafından kurulmuş bir uygarlıktan söz ederken, tıbbın, teknolojinin halkın her kesimine ulaştığı, ‘vatandaş’ olmuş insanların seçimler yoluyla kendilerini yönetenleri belirlemelerini, yasa önünde eşit olmalarını ve modernizm ile birlikte daha bir çok şeyi sayıyoruz, mesela Aydınlanma, rasyonel düşünme vs. Ama “Çağdaş Medeniyetler Seviyesi”, en başta, sosyal devlette ve insanlara sunulan refahın eşit haklar ve şartlarda özgür bir atmosferde yaşanması ile ölçülüyor idi. Bu açıdan baktığımızda, benim “Kapitalist Uygarlık” dediğim, Türkiye’de “Çağdaş Medeniyet” dediğimiz şeyin, aslında bir ‘Sosyaldemokratlar Çağı’ olduğu söylenebilir (Bu terim, Alman-İngiliz sosyolog ve politikacı Ralf Dahlendorf’a aittir). Burada “Sosyaldemokrat” derken, Sol’un düşünsel/fikirsel belirleyiciliğini ve 19’uncu Yüzyılın sonundan itibaren 1970’lerin sonuna kadar süren, özellikle işçi hareketlerine önderlik ettikleri dönem kastediliyor. Malumunuz, Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nden önce “Azınlıkçılar” (Menşevikler) ve “Çoğunlukçular” (Bolşevikler) diye bölünen partinin adı da “Sosyaldemokrat” idi ve Lenin de o partideydi. Sol’un mücadelesi sonucu hem patronlar hem devletler (Marx, devletleri “Gesamtkapitalist” / “Bütüncül kapitalist” diye adlandırır), halkların bir çok haklarını teslim etmek zorunda kaldılar. Burada, “Zorunda kaldılar” sözünün altını çizmek zorundayım, çünkü “Sosyaldemokratlar Çağı”nda sistemin artı değer üretmesi ve “zenginleşmek” sadece işçiler/çalışanlar üzerinden olabiliyordu. Çalışanların bilinçlenmesi ve Sol tarafından yönlendirmesi sayesinde, seçme-seçilme hakkından kadın haklarına, oradan sosyal devlete kadar, bugün “medeniyet” sayılan bütün faktörler peyder pey kazanıldı. Bunlar -Türkiye’de Atatürk devrindeki gibi- halklara “bahşedil”medi, mücadeleyle uzun bir süreç sonunda kazanıldı. Eski deyimiyle “Hakim sınıflar”ın bu hakları vermeye mecbur kalmalarının temel nedeni, işçilerin ücretli işinin, bir numaralı “kazanç kapısı” olmasıydı. İşçi hareketi ve Sol bunu iyi kullanarak, bir uygarlığın ortaya çıkmasını sağladılar ve biz de bu uygarlıktan az ya da çok nasibimizi aldık.
1980’li yıllardan itibaren, hem Sol hareketler hem de işçi hareketleri hızla etkilerini yitirmeye başladı. Bunu, Berlin Duvarının yıkılmasına, Sovyetler Birliği’nin dağılmasına yormak kolaycı bir izahat olur. Sosyoekonomik bazda ne oldu da bütün bunlar yaşandı? Sosyalist ülkelerde ekonomi esasen, -eski Komünistlerin “kol emeği” dediği- “işçi çalıştırılması” sonucu elde edilen “artı değer” ve “değer/meta (die Ware)” dediğimiz konuya odaklıydı ve Batı’da kapitalizmin yaşadığı yeni dönüşümle rekabet etmesi mümkün değildi. Batı’da, daha 1970’li yılların ortalarında başlayan rasyonalleşme, 1980’lerde ulusal sınırlar ötesi iş dağılımı, üretim zincirlerinin enternasyonalleşmeye başlaması ve kamu mallarının özelleştirilmeye başlamasıyla yeni bir ivme kazanmıştı. Ama tayin edici olan, sistemin asıl/birincil motorunun İşçiler olmaktan çıkmaya başlamasıydı. 1980’lere kadar artı değer elde edilen alan, “işçi emeği” iken, 1980’lerin neoliberalizmi ile birlikte asıl alan giderek “Finans piyasalarında işlem gören finans ürünleri” oldu. Borsada işlem gören hisse senetleri, opsiyon kâğıtları, devlet tahvilleri, faiz vs., işçi çalıştırmaktan daha hızlı ve daha fazla “kâr” getirir oldu. Bu durum, kapitalizm tarihinde yeni bir eşiğin geçilmesi anlamına geliyordu, çünkü işçilerin sistem içindeki önemleri ile birlikte etkileri de azalıyordu. Sosyalist Blok’ta işçilerin etkisi zaten azalmıştı. Adına “Proletarya Diktatörlüğü” denen düzende, düzenin “resmî sahibi” işçiler sayıldığı halde, işçilerin grev hakkı bulunmuyordu. Nitekim işçi hareketleri “ihanet” diye niteleniyor, şiddetle bastırılıyordu. Sosyalist Blokun işçileri, grev hakkına sahip Batılı işçilere daima özendiler, zira mücadele ile elde edilmiş sosyal devlet ve çeşitli haklar sayesinde Batılı işçiler, Sosyalist ülkelerin işçileriyle kıyaslanamayacak ölçülerde refah içinde yaşıyor, çok daha iyi otomobillere binebiliyor, yurt dışında tatil yapabiliyorlardı ve bu haklara, işçi hareketinin (sendikaların) mücadelesiyle ve Sol hareketlerin/ülkelerin, liberal demokrasilerdeki iktidarları tehdidi sayesinde daha iyi yaşıyorlardı.
İşçilerin önemlerini yitirmesi, Sosyal Demokratlar Çağı’nın da sonu anlamına geldi. İşçilerin sistem içindeki önemleri ile birlikte etkileri de azaldı. 1990’lı yılarda üretim zincirlerinin enternasyonalleşmesi, fabrikaların -ucuz iş gücü sunan- Çin’e taşınması, liberal demokrasilerdeki işçi hareketlerini ve Sol’u neredeyse bitme noktasına getirdi. Kapitalist sistem ilk kez, en zayıf halkasından, Sosyalist ülkelerde kırıldı. Kapitalizme özgü çalışma sisteminin ilk iflası, eski Sovyetler Birliği ve Sosyalist ülkelerde yaşandı.
Aynı dönemde, Sol hareketlerin dünyayı sosyoekonomi üzerinden değerlendirmesinin yerini “Etnik/dînî Kimlikler” aldı. Demokrasiyi, “Kimliklerin eşitliği” üzerinden savunan ve bunu neredeyse “Demokrasinin bir numaralı kriteri” haline getiren, ama sosyoekonomik yanını hiç görmeyen eski Solcu yeni Sağcı “Liberaller”, neoliberalizmin kimlikçi yeni iktidarlarını meşrulaştırmak için kullanışlı entelektüel görevler üslendiler. Demokrasinin sosyoekonomik şartlarını karşılamadan kuru kuruya “kimliklere özgürlük” demokrasisi savunusunun sadece neoliberalizmin sürdürülmesine hizmet ettiğini söyleyenlerin sesi duyulmadı.
Kapitalist sistemde, işçilerin sistem içindeki klasik rollerini kaybetmelerinin nasıl bir sistemsel çözülmeye neden olduğu, sistemin ve demokrasinin anlaşılması için önemli bir konudur. Demokrasi, bugün anladığımız anlamda, uzun bir mücadelenin sonucudur. II. Dünya Savaşı öncesinin Liberal Demokrasileri ile savaş sonrasının Liberal Demokrasileri arasında büyük farklar vardır, çünkü kapitalist dünyanın, savaş sonrası ihtiyaç duyduğu “işçi çalışması” tarihte benzersiz oranda yüksektir (Burada “İşçi emeği” terimini özellikle kullanmıyoruz, çünkü Marx da kullanmamış ve “ücretli iş”i asla kutsamamıştır).
Marx’ın “Arbeit” dediği, Sosyalist Sol’un sonrada “Emek” diye çevirip kutsadığı ücretli iş, “Kapitalistler” ile “Proleterya”yı birleştiren önemli bir konudur, zira kapitalist sistemin özü, ücretli iş sonucu herşeyin alınır/satılır “Mal/meta”ya (“Ware”) dönüştürülmesi işlemidir ve bu işlemin pratik yanının “hakkını verenler” de işçilerdir. Mücadele sonucu daha iyi yaşam şartlarına sahip olan işçiler, özellikle II. Dünya Savaşı’ndan sonraki dönemde, “patronlarına bağlılık” geliştirdiler. Bu bağlılık, daha önce en “iyi” savaşlar öncesinde/sırasında işliyordu. “Vatan millet Sakarya” için, işçiler, savaş zamanlarında hiç seslerini çıkarmadan var güçleriyle çalışıyor, “zor zamanlar” bahanesiyle bazen doğru dürüst ücret bile almıyorlardı. Ama patronları, ürünleri devletlere satarak hızla zenginleşiyorlardı. Milliyetçilik tutkalı, bu nedenle kapitalist sistemin başat, olmazsa olmaz ideolojisi haline geldi.
Günümüzde, çalışanların önemsizleşmesi, artık demokrasilerin içlerinin boşaltılması noktasına, hatta iptal edilip otokrasilere geçiş noktasına kadar varmıştır. Sosyal Demokratlar devrinde işçilerin etkisi, sistemin kâr mekanizmalarını durdurmak şeklinde tecelli eden hayati bir konuydu. Demokrasilerde yetişmiş ve demokrasinin, sosyal devletlerin nimetlerinden yararlanmış günümüz insanının demokrasi mücadelesi, sistemin kâr mekanizmalarını sekteye uğratacak yöntemler buluncaya kadar etkili olamayacak.
Demokrasinin kapitalizme özgü bir sistem olmadığını biliyoruz. Ege kıyılarında icad edilmiş demokrasi, Aydınlanma’nın Eşitlik-Özgürlük-Kardeşlik ilkesiyle şekillenerek kapitalizme bir uygarlık haline gelme imkanı tanıdı. Demokrasiyi yeniden düşünmek ve onu uygulamak, “Liberal demokrasi eşittir kapitalizm değildir” denkleminin iyi anlaşılmasına bağlı. Sistemin kendi mantığı çerçevesinde sağlam demokrasiler kurmak giderek daha zor olacak, ama halkların demokrasi özlemi, onların yepyeni yöntemler bulmalarına ve sistem mantığı dışına doğru hareket etmelerini sağlayacak. Zira sağlam demokrasiler kurmak için, bugünkü köhne neoliberal kapitalizm çerçevesi dışına doğru hareket etmek gerekiyor. İnsanlar demokrasilerini sisteme uydurmak yerine; firmalar ve sistem kurumlarını, hatta sistemin kâr mantığını, demokrasinin şartlarına uymak zorunda bırakabilirler. Yeni bir uygarlığa yatay geçiş, demokrasi mücadelesinin daha akıllı ve sofistike bir yerden sürdürülmesiyle mümkün.
